Uretrografia – kiedy urolog zleca to badanie i czego może dowiedzieć się z wyniku?

Problemy z oddawaniem moczu, osłabiony strumień czy nieprawidłowy wynik uroflowmetrii mogą wymagać dokładnej oceny cewki moczowej. Jednym z badań wykorzystywanych w takiej diagnostyce jest uretrografia, czyli badanie radiologiczne z użyciem środka kontrastowego, pozwalające lekarzowi ocenić przebieg cewki i uwidocznić występujące w niej nieprawidłowości. Wraz z ekspertami z Szpital Dworska w Krakowie, wyjaśniamy, w których sytuacjach urolog może zalecić uretrografię, co można zobaczyć na wykonanych zdjęciach oraz kiedy wynik badania wpływa na dalsze postępowanie.

• Kiedy wykonuje się uretrografię i które objawy mogą być wskazaniem do badania?
• Co pokazuje uretrografia i których nieprawidłowości cewki moczowej szuka urolog?
• Czy do uretrografii trzeba się przygotować i kiedy badanie należy odroczyć?

Kiedy wykonuje się uretrografię i które objawy mogą być wskazaniem do badania?

Uretrografia jest badaniem radiologicznym cewki moczowej wykonywanym przede wszystkim wtedy, gdy urolog podejrzewa jej zwężenie, uszkodzenie albo nieprawidłową drożność. W uretrografii wstępującej środek kontrastowy podaje się przez ujście cewki moczowej, a następnie wykonuje zdjęcia rentgenowskie pokazujące jej przebieg i światło. W określonych sytuacjach badanie łączy się z cystouretrografią mikcyjną, czyli obrazowaniem cewki podczas oddawania moczu. Zgodnie z wytycznymi European Association of Urology (EAU) uretrografia wstępująca jest jedną z podstawowych metod oceny lokalizacji i długości zwężenia cewki, szczególnie przed planowanym leczeniem rekonstrukcyjnym.

Samo osłabienie strumienia moczu nie oznacza jeszcze, że przyczyną jest zwężenie cewki. Podobne dolegliwości mogą występować m.in. przy łagodnym rozroście gruczołu krokowego, zaburzeniach czynności pęcherza czy chorobach neurologicznych. Urolog bierze jednak zwężenie cewki pod uwagę zwłaszcza wtedy, gdy występują:

• wyraźnie słabszy lub cienki strumień moczu, szczególnie jeśli stopniowo się pogarsza,
• rozpryskiwanie albo rozwidlanie strumienia moczu,
• konieczność parcia podczas mikcji i wydłużony czas oddawania moczu,
• uczucie, że pęcherz nie opróżnił się całkowicie,
• zatrzymanie moczu lub nawracające trudności z rozpoczęciem mikcji,
• nawracające zakażenia dróg moczowych,
• ból lub pieczenie związane z oddawaniem moczu, gdy inne przyczyny zostały wykluczone,
• krew pojawiająca się w ujściu cewki lub w moczu,
• trudności podczas zakładania cewnika,
• dolegliwości pojawiające się po wcześniejszych zabiegach endoskopowych, cewnikowaniu albo operacjach w obrębie układu moczowego.

Uretrografię wykonuje się również po urazach miednicy, krocza lub prącia, jeżeli istnieje podejrzenie uszkodzenia cewki. W ostrym urazie męskiej cewki moczowej uretrografia wstępująca jest według EAU standardowym badaniem obrazowym. Wydostawanie się kontrastu poza światło cewki wskazuje na jej uszkodzenie.

Przed skierowaniem na uretrografię urolog może wykonać uroflowmetrię, czyli pomiar szybkości przepływu moczu, oraz oznaczyć objętość moczu zalegającego po mikcji w USG. Są to badania pomocne w ocenie, czy odpływ moczu rzeczywiście jest utrudniony. Nie pokazują jednak dokładnie miejsca ani długości zwężenia, dlatego przy podejrzeniu anatomicznej przeszkody potrzebne może być obrazowanie cewki.

Porada eksperta: jeżeli strumień moczu przez wiele miesięcy staje się coraz słabszy, nie warto traktować tego automatycznie jako „problemu z prostatą”. Zwłaszcza po przebytym cewnikowaniu, zabiegu urologicznym albo urazie krocza trzeba brać pod uwagę również zwężenie cewki moczowej. Dobrze przeprowadzona diagnostyka pozwala rozróżnić te przyczyny, ponieważ sposób leczenia jest zupełnie inny.

Co pokazuje uretrografia i których nieprawidłowości cewki moczowej szuka urolog?

Uretrografia pokazuje światło i przebieg cewki moczowej oraz pozwala określić, w którym miejscu przepływ kontrastu jest zwężony, przerwany albo przebiega nieprawidłowo. Dla urologa nie wystarcza sama informacja, że zwężenie istnieje. Przed wyborem sposobu leczenia trzeba określić jego lokalizację, przybliżoną długość i stopień zwężenia.

W uretrografii można ocenić między innymi:

• zwężenie cewki moczowej – jego położenie, długość oraz stopień zmniejszenia światła,
• niemal całkowite lub całkowite zamknięcie światła cewki,
• miejsce uszkodzenia cewki po urazie,
• wydostawanie się kontrastu poza jej światło, świadczące o przerwaniu lub uszkodzeniu ściany,
• uchyłki cewki moczowej,
• nieprawidłowe kanały powstałe np. po wcześniejszym urazie lub instrumentacji, określane jako fałszywe drogi,
• wybrane przetoki i inne zaburzenia anatomii cewki.

EAU podaje, że uretrografia wstępująca osiąga w rozpoznawaniu zwężeń cewki około 91% czułości i 72% swoistości, przy czym może nieco zaniżać rzeczywistą długość zwężenia. Z tego powodu przy zwężeniach prawie całkowicie zamykających światło cewki urolog może połączyć uretrografię wstępującą z cystouretrografią mikcyjną. Pozwala to zobaczyć również fragment cewki znajdujący się powyżej przeszkody.

Takie informacje mają bezpośrednie znaczenie dla planowania terapii. Krótkie zwężenie kwalifikujące się do leczenia endoskopowego jest zupełnie innym problemem niż długie, nawrotowe zwężenie wymagające uretroplastyki, czyli rekonstrukcyjnej operacji cewki moczowej. Uretrografia nie jest więc wykonywana wyłącznie po to, aby potwierdzić rozpoznanie – jej wynik może wpływać na wybór techniki leczenia.

W niektórych przypadkach urolog uzupełnia diagnostykę o urethrocystoskopię, podczas której cienki endoskop umożliwia obejrzenie wnętrza cewki i pęcherza. Endoskopia dobrze potwierdza obecność zwężenia, ale zwykle gorzej niż uretrografia określa jego długość, ponieważ instrument może nie przejść przez ciasno zwężony odcinek. Dlatego oba badania mają inne zadania i mogą się wzajemnie uzupełniać.

W Krakowie uretrografia wstępująca i/lub cystografia mikcyjna są wykonywane również w Szpitalu Dworska, między innymi jako element diagnostyki zwężeń cewki moczowej oraz planowania dalszego postępowania urologicznego.

Porada eksperta: warto zachować wynik uretrografii razem z samymi obrazami badania, a nie wyłącznie opisem. Przy kwalifikacji do leczenia rekonstrukcyjnego urolog może chcieć samodzielnie ocenić przebieg i długość zwężenia. Interpretacja obrazu ma szczególne znaczenie przed planowaniem uretroplastyki.

Czy do uretrografii trzeba się przygotować i kiedy badanie należy odroczyć?

Uretrografia zwykle nie wymaga pozostawania na czczo ani specjalnej diety. W większości pracowni można przed badaniem normalnie jeść, pić i przyjmować stale stosowane leki, o ile lekarz kierujący lub pracownia radiologiczna nie zaleci inaczej. Bezpośrednio przed procedurą pacjent może zostać poproszony o opróżnienie pęcherza.

Przed badaniem trzeba przekazać personelowi informacje dotyczące wcześniejszych reakcji na jodowe środki kontrastowe, stosowanych leków, niedawnych infekcji oraz innych chorób mogących mieć znaczenie dla bezpiecznego wykonania procedury. Sam kontrast podawany jest do cewki, a nie standardowo do żyły, jednak reakcje nadwrażliwości są możliwe i powinny zostać uwzględnione w wywiadzie.

Przed uretrografią warto:

• zabrać wcześniejsze wyniki badań urologicznych, zwłaszcza uroflowmetrii, USG, cystoskopii i wcześniejszej uretrografii,
• poinformować o przebytych operacjach urologicznych oraz zabiegach przezcewkowych,
• powiedzieć o wcześniejszych trudnościach z zakładaniem cewnika,
• zgłosić uczulenie lub wcześniejszą reakcję na środek kontrastowy,
• zgłosić objawy zakażenia dróg moczowych, takie jak gorączka, nasilone pieczenie przy oddawaniu moczu, parcie na mocz lub ropomocz,
• poinformować o możliwości ciąży, ponieważ badanie wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie.

Aktywne objawy infekcji układu moczowego wymagają zgłoszenia przed terminem badania. Sama procedura wiąże się z niewielkim ryzykiem zakażenia związanym z instrumentacją cewki, dlatego pracownia może zdecydować o wcześniejszej diagnostyce moczu, leczeniu infekcji i przełożeniu badania. Materiały dla pacjentów dotyczące uretrografii wprost zalecają poinformowanie pracowni o zakażeniu układu moczowego przed procedurą.

Badanie z użyciem promieniowania RTG należy również odroczyć albo ponownie ocenić jego zasadność w przypadku ciąży lub jej podejrzenia. Decyzję podejmuje się w zależności od wskazania klinicznego i możliwości zastosowania alternatywnej metody diagnostycznej.

Podczas badania okolica ujścia cewki jest dezynfekowana, a miejscowo można zastosować żel znieczulający. Wprowadzenie cienkiego cewnika lub końcówki służącej do podania kontrastu może powodować ucisk i krótkotrwały dyskomfort. Po badaniu przez kilka godzin może występować niewielkie pieczenie podczas oddawania moczu albo delikatne różowe zabarwienie moczu. Nasilające się krwawienie, niemożność oddania moczu, gorączka lub narastający ból nie należą natomiast do typowego przebiegu po procedurze i wymagają oceny medycznej.

Porada eksperta: przed badaniem nie odstawiajcie samodzielnie leków ani nie rozpoczynajcie antybiotyku „profilaktycznie”. Zasady przygotowania mogą różnić się w zależności od rodzaju uretrografii i procedur wykonywanych jednocześnie. Najbardziej praktyczne jest sprawdzenie zaleceń konkretnej pracowni i zgłoszenie przed terminem infekcji, reakcji na kontrast oraz możliwości ciąży.

Materiał ma charakter edukacyjny i informacyjny i nie stanowi porady lekarskiej, diagnozy ani indywidualnego zalecenia terapeutycznego w rozumieniu obowiązujących przepisów dotyczących wykonywania zawodu lekarza i udzielania świadczeń zdrowotnych. W przypadku objawów ze strony układu moczowego należy skontaktować się ze specjalistą, który po zebraniu wywiadu i przeprowadzeniu badania dobierze właściwą diagnostykę oraz sposób leczenia.